کنوانسیون برن
From دانشنامه تخصصی حقوقی
کنوانسیون برن برای حمایت مالکیت ادبی و هنری
چون این قبیل قراردادها نشانه ای از نحوه ی تلقی جهان امروز ، لااقل در بخش عمده ای از آن مالکیت بهترین و شایسته ترین و ارزنده ترین آثار اندیشه و نبوغ و احساس بشری است بنابراین نمی توان به آن اندازه اشاره اکتفا کرد خاصه آن که چنین بررسی هایی از نظر علمی و حقوقی بی فایده نیست . بدین مناسبت در این مقاله کوشش خواهد شد کنوانسیون برن آن طور که متن آن حاکی است بررسی شود به علاوه در اطراف کنوانسیون دیگری که در زمینه ی حقوق مؤلف به تشویق و با حمایت یونسکو ابتدا در ژنو انعقاد یافته و به همین مناسبت به کنوانسیون ژنو مشهور است سپس در پاریس مورد تجدید نظر واقع شده یعنی « کپی رایت » مطالعاتی صورت گیرد .
کنوانسیون برن که معاهده ای بین الدول و چند جانبه و بدون مدت است در تاریخ 9 سپتامبر سال 1886 میلادی در شهر برن منعقد شده و موجد اتحادیه ای است که به اتحاد برن مشهور می باشد . این کنوانسیون از زمان انعقاد تاکنون شش بار مورد تجدید نظر واقع شده و تعداد کشورهای عضو آن در اول ژانویه 1970 بالغ بر پنجاه و نه دولت بوده و با آنکه طرح این کنوانسیون کشورهای پیشرفته ای بوده اند مع الوصف تا تاریخ مزبور سه دولت معظم جهان یعنی ایالات متحد آمریکا ، اتحاد جماهیر شوروی و جمهوری توده ای چین به آن ملحق نشده بوده اند . این کنوانسیون را در محدوده ی متن کامل تجدید نظر شده ی استکهلم به استثنای مقدمه ی آن که بسیار کوتاه است می توان به طور عمده به دو بخش تقسیم کرد : مقررات ماهوی ؛ مقررات شکلی . هر یک از این دو نیز به دو جزء قابل تجزیه می باشند . بنابراین ؛ بررسی می تواند در زیر پنج عنوان ادامه یابد . اول ـ آنچه درباره مقدمه ی کنوانسیون گفتنی است ، دوم ـ مقررات ماهوی مربوط به کشورهای توسعه ی یافته ، سوم ـ مقررات ماهوی مربوط به کشورهای در حال توسعه ، چهارم ـ مقررات شکلی مربوط به نحوه ی تنظیم کنوانسیون و الحاق به آن و تجدید نظر در آن و خروج از آن و مطالبی از این قیبل ، پنجم ـ مقررات مربوط به مجامع اتحادیه .
اول ـ در مقدمه ی کنوانسیون که در استکهلم به آن افزوده شده انگیزه ی تجدید نظر در آن « اشتیاق ناشی از تمایل به حمایت هر چه مؤثرتر و یک نواخت تر از حقوق پدید آورندگان آثار ادبی و هنری » قید شده است . در این عبارت تکیه بر روی کلمات مؤثرتر و یک نواخت تر می باشد و این بیان کننده ی این حقیقت است که حمایت قانونگذاری ملی در زمینه ی حقوق مالکیت ادبی و هنری ، هر اندازه دقیق تر و کامل تر باشد و قواعد روشن تر و محکمتری درباره آن وضع گردد ، مادام که آثار حمایت به فراسوی مرزها به سبط نیابد آن حمایت کافی و مؤثر نخواهد بود .
به علاوه چنین حمایت گسترده ای هنگامی ثمر بخش است که قوانین کشور های مختلف باوجود مشکلات عملی در حدود امکان یک نواخت باشند و تأمین این دو منظور از طریق همکارهای بین المللی و عقد پیمانهای چند جانبه میسر است . طبیعی است میان چنین تمایلی در مقدمه با منظورهای ملی و سیاسی و اقتصادی نویسندگان اصلی کنوانسیون نیز منطبق می باشد چه در عصر حاضر با پیشرفت حیرت انگیز علم و تکنین و بسط بی سابقه ی رفت و آمدهای بین المللی و گسترش وسایل ارتباط جمعی هر اثر علمی و ادبی و هنری پر ارزش که در گوشه ای از گیتی پدید می آید در نقاط دیگر به زودی شناخته می شود و گروهی طالب نشر و بهره برداری معنوی و مادی از آن می گردند و چون غالب این آثار در کشورهای پیشترفته که علم و صنعت و اقتصاد جهان را در دست دارند پدید می آید چنین حمایتی به طور متقابل به سود هر یک از این دسته کشورها بوده موجب تشویق پدید آورندگان کشورهای مزبور و شکوفائی بیشتر استعداد آنها می شود . ولی کشورهای خارج از این صف غالباً وارد کننده چنین آثاری بوده خود به ندرت دارای شرایط و امکانات معنوی و اقتصادی لازم برای پدید آوردن و عرضه آنها به جهانیان می باشند . از این رو است که همراه کنوانسیون پرتکلی تهیه شده است که در آن نسبت به اصل کنوانسیون شرایط مناسبتری در برخی از زمینه های مالکیت های مزبور درباره ی کشورهای در حال توسعه پیش بینی شده تا این قبیل کشورهای را تشویق بالحاق به آن کنند .
دوم ـ مقررات ماهوی ـ مفهوم آثار ادبی و هنری مفهومی است گسترده و هر گونه اثری را که ناشی از ذوق و قریحه و دانش بشری است در برمی گیرد بنابراین لازم بوده است که در چنین کنوانسیون جهانی که راه گشای آینده درباره موضوعی بس کهن و متوحول بوده در این باره ضابطه ای بدست داده شود . این ضابطه در ماده ی یک ودوی کنوانسیون تعیین گردیده است . بر اساس این دو ماده تمام پدیده های قلمرو ادب ، علم و هزینه هر صورت که بیان شده باشد داخل این مفهوم می باشند مانند : کتابها ، جزوه ها و سایر نوشته ها ؛ خطابه ها ؛ سخنرانیها ، موعظه ها و سایر آثار از این قیبل ؛ آثار نمایشی ، نمایش ـ موسیقی ؛ آثار هنر رقص و نمایشهای صامت ؛ آهنگهای موسیقی همراه آواز یا بی همراه آن ؛ آثار سینمایی و آثاری که به روشی نظیر روش سینمایی بیان می شود ؛ آثار طراحی ، نقاشی ، معماری ، مجسمه سازی ، کنده کاری ، چاپ سنگی ؛ آثار عکاسی وآثاری که به روشی نظیر عکاسی بیان می شود ، نقشه های جغرافیایی ، طرحها ، ترسیمها ، قالبهای مربوط به آن ؛ نقشه نگاری معماری و علوم . همچنین است متون رسمی راجع به امر قانونگذاری یا متون مربوط به امور اداری و قضائی و ترجمه و مجموعه هایی که از آثار ادبی و هنری دیگران فراهم می آید نظیر دائرات المعارفها و جنگلها .
دارنده ی حق مالکیت ادبی و هنری و علمی اعم است از پدید آورنده ی اثر یا کسی که اختیار بهره برداری از ارثیه او واگذار شده یا این حق به ارث به او انتقال یافته و یا دولتی که بنابر قوانین داخلی به طور مطلق یا در حدود شرایط و ضوابطی قائم مقام پدید آورنده ایست که از اتباع آن دولت می باشد .
دارنده ی حق مزبور اعم از آنکه پدید آوردنده بوده یا حق به جهتی از جهات به او انتقال یافته باشد در صورتی تابع شرایط مندرج در این کنوانسیون بوده از امتیازات و حمایت آن برخوردار است که پدید آورنده ی اثر تبعه یکی از کشور های اتحادیه بوده یا در یکی از آن کشورها اقامتگاه داشته و یا آن که اثر خود را برای نخستین بار در یکی از آن کشورها منتشر ساخته باشد . کسی که بنا به حصول یکی از شرایط مزبور تابع کنوانسیون است در هر کشور اتحادیه از همان حمایت و امتیازی برخوردار است که برای اتباع کشور شناخته شده هر چند برای وی در کشور اصلی او چنین حمایتی منظور نشده باشد و برای شمول حمایت به او انجام هیچ گونه تشریفاتی لازم نیست . در صورتی که کشوری خارج از اتحادیه آثار پدید آورندگانی را که تبعه یکی از کشورهای اتحادیه می باشد به نحوه کافی حمایت نکند کشور اخیر مجاز است حمایت نخستین انتشار آثار پدید آورندگان آن کشور را درصورتی که مقیم یکی از کشورهای اتحادیه نباشد محدود سازد و در چنین مورد سایر کشورهای اتحادیه نیز از آن تبعیت کنند .
مستقل از حقوق مالی ، ولو پس از انتقال آن ، پدید آورنده حق دارد به هر نوع تغییر شکلی که در اثر او داده شود و به شهرت و یا به حیثیت او زیان رساند اعتراض و نسبت به آن به طرح شکایت مبادرت کند . این حق تا مرور زمان حق مالی پدید آورنده ی اثر برای اشخاص یا مؤسساتی که قانونگذاری کشور حمایت کننده آن را تعیین کند باقی می ماند .
حق ترجمه ی آثار ادبی و هنری مورد حمایت کنوانسیون در تمام مدتی که برای پدید آورنده ی اثر نسبت به اثر اصلی حقوق باقی است متعلق به اوست و اجازه ترجمه منحصراً باید وسیله ی او داده شود . همین وضعیت در مورد تکثیر آثار مزبور پیش بینی گردیده و تنها برای قانونگذاری ملی کشورهای عضو این اختیار شناخته شده که بتوانند در حالات خاصی اجازه تکثیر چنین آثاری را بدهد مشروط برآن که این تکثیر به بهره برداری عادی از اثر و نیز حقوق قانونی پدید آورنده ی آن زیانی وارد نسازد . ثبت سمعی و بصری اثر از نظر کنوانسیون تکثیر تلقی می شود .
مدت حمایت به موجب کنوانسیون علاوه بر طول حیات پدید آورنده پنجاه سال از تاریخ مرگ او است و این مدت در صورتی که پدید آورنده ی اثر نا معلوم یا به اسم مستعار باشد مادام که هویت او شناخته نشده پنجاه نشده پنجاه سال از تاریخ انتشار اثر می باشد و در صورت شناخته شدن هویت او مدت به ترتیبی است که ابتدا به آن اشاره شد . کشورهای عضو می توانند این مدت را بیشتر تعیین کنند . ولی تعیین کمتر از آن فقط در مورد آثار عکاسی و آثار هنرهای تزبینی جایز است که آن هم نمی تواند کمتر از بیست و پنج سال باشد . با وجود این ؛ کشورهایی که باسندرم به این اتحادیه ملحق می شوند اگر در زمان الحاق به موجب قانون ملی مدت کمتری برای حمایت پیش بینی کرده باشند همان مدت معتبر است .
برای آن که از یک سو امکان استناد به آثار نشر یافته به طور آزاد برای همگان فراهم و از سوی دیگر حق معنوی و فضل تقدیم پدید آورنده محفوظ باشد به موجب کنوانسیون نقل قسمتهایی از اثر که به طور مجاز انتشار یافته در حدود مرسوم و به میزانی که با هدف مورد نظر قابل توجیه باشد جایز است منتهی باید مشخصات مأخذ و نام پدیدآورنده در صورتی که در مأخذ تعیین شده باشند تصریح گردد . مع الوصف دولتهای اتحادیه بر اساس قانونگذاری ملی یا معاهدات چند جانبه مخصوص می توانند حد مجاز را از آنچه گذشت وسیعتر مقرر دارند .
در کنوانسیون در مورد دقایق حقوق پدید آورندگان آثار ادبی و هنری و قائم مقامهای آنان در زمینه های مختلف از جمله تکثیر ، ترجمه ، اجرا یا نمایش اثر یا تنظیم آن برای سینما یا پخش آن توسط هر گونه رسانه ی گروهی و نیز حدود اختیار قانونگذاریهای ملی در این زمینه ها اشارات مفیدی شده و درباره روابط حقوقی پدید آورندی اثر قائم مقام او و حدود اختیارات شخص اخیر در مورد تنظیم جدید اثر به خصوصی در مورد آثار هنری نظیر آثار نمایشی و موسیقی که امکان تقلید و استفاده از آنها بیشتر است قواعدی پیش بینی ضمناً در آن تصریح گردیده حق انحصاری فروش متن اولیه هر اثر ادبی و هنری که انتشار آن به دیگری واگذار شده برای پدید آورنده و قائم مقام قانونی او به شرط تجویز قانونگذاری ملی محفوظ است . و به طور کلی برای آنکه پدید آورنده بتواند کسی را که به حق او تجاوز کرده مورد تعقیب قرار دهد وجود نام او در حدی که مرسوم است در اثر برای احراز سمت او کافی است .
مواد کنوانسیون تا ماده ی بیستم حاوی مقررات ماهوی است ماده ی 21 خاص کشورهای در حال توسعه است و در آن با اشاره به پرتکل مربوط به کشورهای در حال توسعه تصریح شده که پرتکل مزبور جزء مکمل کنوانسیون تلقی می گردد .
سوم ـ مقررات ماهوی مربوط به کشورهای در حال توسعه ـ همان طور که در سطور گذشته اشاره شد ؛ اگر کنوانسیون برای کشورهایی که توسعه ی کافی یافته و به لحاظ رفاهیت مادی و معنوی توانسته اند به زمینه های هنری و علمی و ادبی گسترده تری دست یابند مستلزم تعهدات والزامات و محدودیتهایی از نظر اعمال حق حاکمیت ملی می باشد ضمناً برای این نوع کشورها دارای سود متقابل است . در مورد سایر کشورهای برای آنکه امتیازات بیشتری برای الحاق آنها قائل شده باشند پرتکلی تهیه شده است که بنا به مندرجات آن هر کشوری که بر طبق رویه ی جاری در مجمع عمومی سازمان ملل متحد کشور در حال توسعه تلقی گردد در صورتی که با توجه به وضع اقتصادی یا نیازهای اجتماعی یا فرهنگی خود در موقعیتی نباشد که بتواند بلادرنگ حمایت تمامی حقوقی را که در کنوانسیون پیش بینی گردیده به عهده گیرد می تواند هنگام امضاء کنوانسیون یا الحاق به آن به دبیر کل اعلام دارد در مورد آن قسمت از موضوعات کنوانسیون که هنوز آمادگی لازم برای پذیرفتن آنها را ندارد و در پرتکل درباره ی آنها احکام و مقررات دیگری درنظر گرفته شده است به جای احکام مقرر در کنوانسیون بعض یا کل مقررات پرتکل را به مدت ده سال می پذیرد . این مدت تا زمان امضاء نخستن تجدید نظرکه در کنوانسیون به عمل می آید یا تا زمان الحاق به آن تجدید نظر قابل تمدید می باشد .
حقوقی که چنین کشوری براساس پرتکل می تواند برای خویش محفوظ دارد بدون ورود به جزییات آنها به طور کلی عبارتند از : الف : به جای مدت پنجاه سال مندرج در بندهای 1و2و3 ماده 7 ( مدتی که برای حمایت از حقوق پدید آورنده پس از فوت او یا پس از انتشار در نظر گرفته شده ) بیست و پنج سال یا کمتر از آن و به جای مدت بیست و پنج سال مندرج در بند 4 آن ماده ده سال یا کمتر از آن .
ب : به جای حق انحصاری پدید آورنده ی آثار ادبی و هنری در مورد ترجمه یا اعطاء اجازه ی ترجمه ی اثر مندرج در ماده 8 کنوانسیون که مطلق است دو مورد این قبیل کشورها حقوق پدید آورنده در کشورهای اتحادیه جز در مورد کشور اصلی فقط برای مدت دو سال محفوظ است . در این مدت در صورتی که پدید آورنده با استفاده از حق انحصاری خود اثر خود را به زبانی که حمایت نسبت به آن زبان مطالبه شده در یکی از کشورهای عضو ترجمه نکند یا آن اثر با اجازه ی وی مورد ترجمه قرار نگیرد حق مزبور در انقضاء این مدت ساقط می شود .
ج ـ در صورتی که سه سال پس از نخستین انتشار اثری ، یا مدتی طولانی تر از آن برحسب قانونگذاری ملی ، ترجمه ی آن اثر در کشور در حال توسعه ذینفع انتشار نیابد هر یک از اتباع آن کشور می تواند از دولت اجازه ی ترجمه یا انتشار ترجمه ی آن اثر را تحت شرائطی کسب کند . در هر حال باید در قانونگذاری ملی ترتیباتی برای پرداخت حق الزحمه ی منصفانه ی دارنده ی حق ترجمه و تضمین انجام ترجمه ی صحیح مقرر شود .
د ـ در مورد بند 1 ماده 9 کنوانسیون مبنی برحق انحصاری پدید آورنده ی آثار ادبی و هنری از حیث تکثیر یا اجازه ی تکثیر اثر خود در پرتکل پیش بینی شده است که اگر چنین اثری ظرف مدت سه سال از تاریخ انتشار یا ظرف مدت طولانی تری که قانونگذاری ملی تعیین کرده در کشور در حال توسعه به صورت اصلی وسیله دارنده ی حق تکثیر یا بنا به اجازه ی او انتشار نیابد هر یک از اتباع آن کشور می تواند از مقامات صلاحیتدار کشور اجازه ی انتشار آن را برای هدفهای آموزشی و فرهنگی بدست آورد در این مورد نیز باید در قانون ملی ترتیباتی برای پرداخت حق الزحمه ی منصفانه ی دارنده ی حق انتشار و تضمین انتشار صحیح آن مقرر گردد .
هـ ـ این قبیل کشورها می توانند منحصراً به منضورهای تعلیم ، مطالعه و تحقیق در تمام زمینه های آموزشی حمایت از آثار ادبی و هنری را محدود سازند به شرط آنکه همان طور که در مورد پدید آورندگان ملی پیش بینی شده حق الزحمه ی دارنده حق را تأمین کنند .
به طوری که از انتشارات مختصری که گذشت استنباط می گردد امتیازاتی که برای کشورهای در حال توسعه در پرتکل پیش بینی شده در حدودی است که بتواند آزادی آنها را برای مدتی محدود و در میزان معینی برای اقتباس و ترجمه و تکثیر آثار ادبی و هنری کشورهای دیگر محفوظ دارد تا اندک اندک زمینه ی لازم برای قبول کلیه ی تعهدات و الزامات ناشی از کنوانسیون در آنها پدید آید .
خروج کشوری از این حالت و نفی پرتکل و تسری مقررات اصلی کنوانسیون به آن کشور به دو صورت انجام می گردد . نخست آن که هر کشوری که تمامی یا قسمتی از پرتکل را به جای مقررات اصلی کنوانسیون پذیرفته می تواند با اعلام به دبیر کل از آن انصراف جسته و مقررات اصلی کنوانسیون را به عهده بگیرد . دیگر آن که با در نظر گرفتن معیار تشخیص کشورهای در حال توسعه هرگاه کشوری که جزء این گروه از کشورها است و مقررات پرتکل را پذیرفته از این مرحله فراتر رود و داخل کشورهای در حال رشد گردد دبیر کل مراتب را به آن کشور و سایر کشورهای اتحادیه ابلاغ می نماید . شش سال پس از گذشت از اعلام مزبور حق استفاده از مقررات پرتکل در مورد چنین کشوری ساقط می شود .
سوم ـ مقررات شکلی ـ در این بررسی تنها به برخی از مقررات شکلی کنوانسیون که می توانند مفید فایده ای باشند اشاره می گردد . بنابراین مقررات کشوری که پس از اعتبار یافتن کنوانسیون یعنی در حال حاضر می خواهد به آن بپوندد باید تصمیم خود را به دبیر کل اعلام و اسناد لازم را به او تسلیم کند و سه ماه پس از این اعلام الحاق به کنوانسیون برای چنین کشوری قطعیت می یابد مکر آنکه در سند الحاق تاریخ طولانی تری در نظر گرفته شده باشد که در این صورت تاریخ طولانی تر مؤثر است .
مواد کنوانسیون . از نظر الحاق به آن ، مادام که تمامیت آن اعتبار نیافته ، به دو دسته تقسیم می شوند یک دسته از ماده 1 الی ماده 21 و پروتکل مربوط به کشورهای در حال توسعه و دسته ی دیگر از ماده 21 الی 26 یعنی مواد مربوط به تشکیل مجمع و کمیته ، اجرایی و دبیرخانه ، بین المللی و بودجه وطریق تجدید نظر در مورد این چند ماده . کشورهایی که قصد الحاق به کنوانسیون را قبل از اعتبار یافتن تمامیت آن داشته اند می توانسته اند اعلام دارند که الحاق آنها شامل یکی از این دو دسته مواد نیست ولی پس از اعتبار یافتن تمامی کنوانسیون یعنی در حال حاضر الحاق به آن فقط در شکل کامل آن یعنی تمامی مقررات مربوط به کنوانسیون میسر است . طریق تجدید نظر در کنوانسیون ؛ تشکیل کنوانسی از کلیه کشورهای عضو در یکی از کشورهای اتحادیه است و تجدید نظر در هر مورد منوط به اتفاق آرا، دول عضو می باشد .
هر گونه اختلاف بین کشورهای عضور اتحادیه درباره ی تفسیر یا اجرای کنوانسیون در صورتی که به طریق دیگری نظیر گفتگوهای دیپلماتیک حل نشود از طریق مراجعه به دیوان دادگستری بین المللی باید فیصله پذیرد و طرح مسئله در دیوان مزبور منوط به درخواست یکی از کشورهای طرف اختلاف است . هریک از دول عضو بخواهداز عضویت کنوانسیون کناره گیری کند باید مراتب را به دبیر کل اطلاع دهد یک سال پس از گذشت از اعلام مزبور استعفاء قطعیت می یابد . ولی کنوانسیون درباره ی سایر دول کماکان به قوت خود باقی می ماند . شرط استعفاء گذشت حداقل پنج سال از تاریخ الحاق به کنوانسیون می باشد .
اصل کنوانسیون به زبانهای فرانسه و انگلیسی و اگر اختلافی بین متون مختلف رخ دهد متن فرانسه معتبر است و اصل آن نزد دولت سوئد به امانت گذارده شده است .
چهارم ـ مقررات مربوط به مجمع و امور مربوط به آن ـ همان طور که در مورد کنوانسیون پاریس برای حمایت مالکیت صنعتی در مقاله ی گذشته اشاره شد . در مورد این کنوانسیون نیز با اصلاحات استکهلم مراجع مشخصی در نظر گرفته شده و این مراجع سوای کنفرانسی است که برای تجدید نظر در آن می تواند تشکیل یابد . اتحاد ای که وسیله ی این کنوانسیون از کشور های عضو تشکیل یافته دارای مجمعی است مرکب از کشورهایی که مواد 22 تا 26 کنوانسیون را پذیرفته اند این مجمع هر سه سال یک بار به دعوت مدیر کل به طور عادی تشکیل می یابد . و موقع تشکیل آن معمولاً باید مقارن با تشکیل مجمع عمومی سازمان جهانی مالکیت معنوی بوده با آن در یک محل انعقاد یابد . هر دولت عضو در مجمع یک نماینده دارد و نمایندگان سایر دول اتحادیه می توانند به عنوان ناظر درآن شرکت کنند.عمده ترین وظائف این مجمع عبارتند از :حل و فصل مسائل مربوط به اتحادیه ، ارائه ی طریق به دبیرخانه ی مالکیت معنوی برای دعوت کنفرانسهای تجدید نظر ، بررسی و تأیید گزارش فعالیتهای مدیر کل ، انتخاب اعضاء کمیته ی اجرایی مجمع از بین اعضاء مجمع ، بررسی و تأیید گزارش کمیته مزبور ، تنظیم برنامه و تصویب بودجه ی سه ساله اتحادیه ، تصویب مقررات مالی اتحادیه . ضمناً مقررات داخلی مجمع نیز وسیله ی خود مجمع تصویب می گردد . تعداد اعضاء کمیته اجرائی مجمع بالغ بر ربع اعضاء مجمع است و دوره ی فعالیت آن کمیته محدود به سه سال فاصله ی بین تشکیل دو جلسه مجمع می باشد و جلسات آن به طوری عادی سالانه یک بار دعوت مدیر کل تشکیل می یابد .
امور اداری اتحادیه وسیله ی دبیرخانه ی بین المللی مالکیت معنوی انجام می گیرد . امور اداری سازمان های اتحادیه نیز به عهده ی دبیر خانه ی مزبور می باشد و مدیر کلی سازمان جهانی مالکیت معنوی عالیترین مقام اتحادیه و نماینده ی آنست . نوشته : دکتر محمود سلجوقی
