قسم
From دانشنامه تخصصی حقوقی
مفهوم لغوى: واژه هايى مانند قسم، يمين ، حلف و تحليف همه به معناى «سوگند» مى باشند و در زبان فارسى كاربرد دارند. قسم يا سوگند توسط افراد براى اثبات يك مطلب و يا تبرى از يك موضوع و اتهام صورت مى گيرد و در ميان اقوام مختلف و اديان گوناگون جهان مراسم متفاوت و ويژه اى دارد. در جهان باستان اداى سوگند گاهى مستلزم انجام اعمال مشقت بار و دردآورى بوده است مانند عبور از آتش، خوردن برخى مواد مهلك و امثال اينها.
خود واژه «سوگند» كه در اصل از زبان پهلوى قديم در زبان فارسى كنونى بر جاى مانده است، مركب از دو واژه جداگانه است. اصل آن «سئوكنته» است و يا چنان كه در لغتنامه دهخدا به نقل از اوستا آمده، «ونت سوكنتا» به معناى «گوگرد» مى باشد. در فرهنگ عميد مى نويسد: «سوگند، پهلوى، در اوستا سئوكنته به معناى گوگرد است و سوگند خوردن يعنى خوردن گوگرد كه نوعى آزمايش براى تشخيص گناهكار يا بى گناه بوده، در قديم مقدارى آب آميخته به گوگرد به متهم مى خورانيدند و از تاثير آن در وجود وى گناهكار بودن يا بى گناه بودن او را تعيين مى كردند. بعدها به معناى قسم و عهد به كار رفته است. سوگند خوار يعنى كسى كه سوگند بخورد، آن كه قسم ياد كند، سوگند خوردن، قسم ياد كردن، سوگند دادن يعنى قسم دادن.» در لغتنامه دهخدا نيز درباره سوگند چنين آمده است: «سوگند: در اوستا «ونت سوكنتا» يعنى گوگردمند، داراى گوگرد. اقرار و اعتراضى كه شخص از روى شرف و ناموس خود مى كند و خدا يا بزرگى را شاهد مى گيرد.
قسم به خدا، رسول، امامان و بزرگان»
در گذشته در محاكم دنيا و به ويژه محاكم ايران باستان مراسم سوگند يا تحليف همراه با گواهى و امضاى يك متن مشخصى به نام سوگندنامه يا قسم نامه بود. راجع به «سوگندنامه» در لغتنامه دهخدا آمده است: «سوگندنامه»، «قسم نامه» ورقه اى است كه نوشته و مضمون آن در ايران باستان در محاكمه هاى مهم و پيچيده دو طرف دعوى را مورد آزمايش به نام ورى-var- قرار مى دادند و هر كس در آزمايش موفق مى شد او را محق مى دانستند.
از جمله اين آزمايش ها دادن آب آميخته به گوگرد بود. به عقيده كلدتر، چون گوگرد ملين و سبك و اثرش مشكوك است، مى توان تصور كرد كه در روزگار پيشين به هنگام محاكمه آن را به آب آميخته به متهم مى نوشانيدند و از روى رفع شدن از شكم يا ماندن آب در شكم، تقصير و بى تقصيرى او را معلوم مى كردند. استعمال فعل خوردن با سوگند، يادگار همين مفهوم است.» سپس لغتنامه به نقل از برهان افزوده است: سوگند همان قسم است كه يمين باشد.
در قانون مدنى ايران در بخش امارات از سوگند و قسم به عنوان يكى از ادله اثبات دعوى ياد شده است و طبق ماده ۱۳۲۳ همين قانون «امارات قانونى در كليه دعاوى معتبر است مگر آن كه دليل بر خلاف آن موجود باشد.»
همين قانون مدنى فصلى دارد كه اختصاص به سوگند دارد.
در ترمينولوژى حقوق قسم (serment) و قسم نامه تعريف شده است و قسم به ۱۴ مورد زير تقسيم مى شود.
۱- قسم اثبات (جهت اثبات بى گناهى).
۲- قسم استظهارى (جهت ميت است).
۳- قسم كتبى (قسم مدعى عليه راجع به امرى كه به خودش منتسب است).
۴- قسم تكميلى (قسمى است كه به منظور تكميل دليلى از نظر دادگاه است).
۵- قسم جزء بینه (قسمى كه مدعى ياد كند وقتى كه عده شهود قانوناً براى گواهى دادن كافى نباشد).
۶- قسم قاطع دعوى (قسمى كه در يك دعوى يك طرف به طرف ديگر متوجه كند و با اداى سوگند او دعوى فيصله مى يابد).
۷- قسم قضايى (گواه گرفتن يكى از مقدسات به صدق اظهار خود به وجود يا نفى شيئ مورد ادعا).
۸- قسم مدعى (اگر پس از استحلاف مدعى عليه توسط مدعى، مدعى عليه از مدعى بخواهد كه به ذيحق بودن خود قسم ياد كند اين عمل را اصطلاحاً «رد قسم» مى گويند و قسمى را كه در اين صورت مدعى ياد خواهد نمود قسم مدعى گويند).
۹- قسم منكر (قسم مدعى عليه).
۱۰- قسم نفى (قسم مدعى عليه).
۱۱- قسم نفى العلم (نوعى از قسم كتبى است كه در بالا بدان اشاره كرديم).
۱۲- قسم تغليظ (يعنى اضافه كردن امور و اوضاع و احوالى كه شدت و صلابت و هيبت به قسم بدهد مثل اين كه اسم خداوند را بنويسند و...).
۱۳- «رد» قسم (قسم مدعى).
۱۴- قسم نامه (متن نوشته سوگند كه به صورت فرمول معين مقدر گرديده است.)، (اصل ۱۱ قانون اساسى)
قسم گاهى از تشريفات قانونى اعتبار يك عمل حقوقى محسوب مى شود مانند سوگند كارشناس غيررسمى (ماده ۲۹ قانون كارشناسان رسمى مصوب ۲۳-۱۱-۱۷) قسم على الاصول براى آينده است.
در فقه و حقوق اسلامى قاعده كلى هست كه مى گويد: «البينه على المدعى و اليمين على المنكر» يعنى آوردن بينه و دليل به عهده مدعى و سوگند ياد كردن به عهده منكر است.اين قاعده حساب كليه موارد مربوط به قسم در مقام قضاوت را روشن گردانيده است. مراسم تحليفات و سوگندهاى غيرقضايى نيز در ميان مسلمانان به ويژه در دولت جمهورى اسلامى ايران فراوان است.به عنوان مثال كليه دانشجويان رشته هاى مختلف در مقطع دكترى در پايان تحصيلات خود در ضمن مراسم دفاع از تز و رساله و دانشگاهى شان بايد مراسم تحليف نيز به جا آورده و متنى را قرائت و امضا نمايند.رييس جمهور منتخب در آغاز شروع به كارش بايد در مجلس شوراى اسلامى حضور يافته و طى يك مراسم رسمى تحليف به جاى آورد. اصل ۱۲۱ قانوان اساسى در اين باره مى گويد: «رييس جمهور در مجلس شوراى اسلامى در جلسه اى كه با حضور رييس قوه قضاييه و اعضاى شوراى نگهبان تشكيل مى شود به ترتيب زير سوگند ياد مى كند و سوگندنامه را امضا مى نمايد.»كه از نوشتن متن سوگند به دليل ضيق وقت خوددارى مى كنم.همچنين نمايندگان منتخب مردم در مجلس شوراى اسلامى به صورت دسته جمعى و يا فردى بايد در برابر قرآن مجيد به خداوند يكتا قسم بخورند و در اين مراسم نمايندگان اقليت هاى مذهبى نيز از كتاب مقدس خودشان ياد مى كنند. از جمله موارد سوگند و تحليف، سوگند اعضاى نيروهاى مسلح، درجه داران و قضات دادگسترى مى باشد. در مورد سوگند اعضاى نيروهاى مسلح و افسران بايد با حضور فرمانده كل و طى مراسم ويژه اى مراسم تحليف انجام پذيرد و درجه ها و سردوشى هاى خود را بعد از انجام اين مراسم مى گيرند.
