عقل

From دانشنامه تخصصی حقوقی

حجیت عقل از نظر شیعه به این معنى است که اگر در موردى عقل یک حکم قطعى داشت، آن حکم به حکم اینکه قطعى و یقینى است‏ حجت است.

اینجا این پرسش پیش مى‏آید که آیا مسائل شرعى در حوزه حکم عقل هست تا عقل بتواند حکم قطعى درباره آنها بنماید یا نه؟ ما به این پرسش آنگاه که به تفصیل درباره کلیات مسائل علم اصول بحث مى‏کنیم پاسخ خواهیم گفت.

گروه اخباریین شیعه ، عقل را به هیچ وجه حجت نمى‏شمارند.

در میان نحله‏هاى فقهى اهل تسنن یعنى مذاهب حنفى، شافعى ، مالکى ، حنبلى ، ابو حنیفه قیاس را دلیل چهارم مى‏شمارد. از نظر حنفیها منابع فقه چهار است: کتاب ، سنت، اجماع ، قیاس. قیاس همان چیزى است که در منطق به نام تمثیل خواندیم.

مالکیها و حنبلیها، خصوصا حنبلیها، هیچگونه توجهى به قیاس ندارند ، اما شافعیها به پیروى از پیشواشان محمد بن ادریس شافعى حالت بین بین دارند، یعنى بیش از حنفیها به حدیث توجه دارند و بیش از مالکیها و حنبلیها به قیاس.

در اصطلاح فقهاء قدیم گاهى به قیاس «راى‏» یا «اجتهاد راى‏» هم اطلاق مى‏کرده‏اند.

از نظر علماء شیعه، به حکم اینکه قیاس صرفا پیروى از ظن و گمان و خیال است، و به حکم اینکه کلیاتى که از طرف شارع مقدس اسلام و جانشینان او رسیده است وافى به جوابگوئى است، رجوع به قیاس به هیچ وجه جایز نیست.